Mücbir sebep ne demek?

Mücbir sebep, kişinin kontrol alanı dışında ortaya çıkan, sözleşme kurulurken makul biçimde öngörülemeyen ve alınabilecek önlemlere rağmen bir borcun yerine getirilmesini engelleyen olağanüstü olayı ifade eder. Deprem, sel, salgın, savaş veya kamu otoritesinin getirdiği bir yasak bazı koşullarda mücbir sebep sayılabilir. Ancak olayın adı tek başına yetmez. Olayın sözleşmeye etkisi, tarafların kusuru, nedensellik bağı ve sözleşmedeki hükümler birlikte incelenir. 

Mücbir sebep nedir?

Mücbir sebebin günlük dildeki karşılığı, kişinin iradesi dışında gelişen ve yükümlülüğünü yerine getirmesine engel olan olağanüstü olay şeklinde özetlenebilir. Hukuki değerlendirme ise daha ayrıntılı ilerler. Her beklenmedik olay mücbir sebep sayılmaz. Olayın borçlunun faaliyet ve kontrol alanının dışından gelmesi, sonuçlarının makul önlemlerle aşılamaması ve sözleşmenin ifasıyla doğrudan bağlantı kurması beklenir.

Örneğin, şiddetli bir deprem üretim tesisini kullanılamaz hâle getirirse sözleşmedeki teslim borcu açısından mücbir sebep gündeme gelebilir. Aynı deprem sigortalı binada hasar oluşturduğunda ise ayrı bir soru ortaya çıkar: Hasara yol açan risk poliçede güvence altına alınmış mı? Bu ikinci sorunun yanıtı poliçenin genel şartları, özel şartları, ek teminatları, limitleri ve istisnaları üzerinden verilir.

Mücbir sebebin şartları neler?

Bir olayın mücbir sebep sayılıp sayılmayacağı somut olayın özelliklerine göre ele alınır. Uygulamada şu ölçütler öne çıkar:

1. Kontrol alanı dışında olma: Olay, yükümlünün yönetebildiği faaliyet alanının dışından gelmeli.
2. Öngörülemezlik: Olay veya olayın doğurduğu olağanüstü sonuç, sözleşme kurulurken makul biçimde öngörülememeli.
3. Kaçınılmazlık: Basiretli ve özenli bir kişinin alabileceği makul önlemler sonucu önlemeye yetmemeli.
4. İfa engeli: Olay, borcun yerine getirilmesini gerçekten engellemeli. Yalnızca işi pahalılaştırması her zaman yeterli olmaz.
5. Nedensellik bağı: İfa edememe ile ileri sürülen olay arasında doğrudan ve kanıtlanabilir bağ bulunmalı.
6. Kusursuzluk: Mücbir sebebe dayanan taraf, olayın doğmasına veya etkinin büyümesine kendi kusuruyla yol açmamış olmalı.

Bu koşullardan biri eksikse olayın mücbir sebep olarak kabulü güçleşir. Sözleşmede yer alan özel tanım, bildirim süresi, belge şartı ve sonuç hükümleri de ayrıca incelenir.

Türk Ticaret Kanunu ve sigorta sözleşmesi açısından mücbir sebep 

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 1409. maddesine göre sigortacı, sözleşmede öngörülen riskin gerçekleşmesinden doğan zarar veya bedel için sorumluluk üstlenir. Sözleşmede öngörülen risklerden birinin teminat dışında kaldığını ispat yükünü sigortacı taşır.Hasar sonrasındaki yükümlülükler de önem taşır:

• TTK 1446: Riski öğrendiğinde sigortacıya gecikmeden hasar ihbarı yapman gerekir. Geç ihbar ödenecek tutarın artmasına yol açmışsa kusurun ağırlığına göre indirim gündeme gelebilir.
• TTK 1447: Hasarın ve tazminatın kapsamını belirlemek için senden beklenebilecek bilgi ve belgeleri makul sürede sunman, incelemeye izin vermen gerekir.
• TTK 1448: Zararı önlemek, azaltmak, büyümesini engellemek ve sigortacının üçüncü kişilere başvuru hakkını korumak için imkânların ölçüsünde önlem alman gerekir.

Bu nedenle olağanüstü bir olay yaşadığında “mücbir sebep oldu” demekle yetinme. Hasarı hızla ihbar et, güvenli biçimde belge topla ve sigorta şirketinin makul talimatlarını izle.

Mücbir sebep örnekleri neler?

Aşağıdaki olaylar şartları karşıladığında mücbir sebep sayılabilir:

• Deprem, sel, su baskını, heyelan, çığ, fırtına ve büyük orman yangını gibi doğal afetler
• Salgın hastalık ve salgına bağlı resmî kapanma veya seyahat kısıtlamaları
• Savaş, seferberlik, isyan ve geniş çaplı toplumsal olaylar
• Kamu otoritesinin sözleşmenin ifasını doğrudan engelleyen yasak veya el koyma kararı
• Tarafın kontrol alanı dışında kalan, önlenemeyen büyük altyapı kesintileri
• Sözleşmenin ifasını doğrudan engelleyen ve önlenemeyen grev veya lokavt

Bu liste kesin sonuç vermez. Örneğin her yağış sel niteliği taşımaz, her grev yükümlülüğü imkânsız hâle getirmez ve her salgın bütün sözleşmeleri aynı ölçüde etkilemez. Olayın yeri, zamanı, şiddeti, öngörülebilirliği ve somut borca etkisi ayrı ayrı ele alınır.

Hangi durumlar çoğu zaman mücbir sebep sayılmaz?

• Önceden bilinen mevsim koşulları
• Bakım eksikliği nedeniyle oluşan makine veya araç arızası
• Tek başına maliyet artışı, nakit sıkışıklığı veya kur değişimi
• Alternatif tedarik yolu varken yaşanan sıradan tedarikçi gecikmesi
• Kişinin kendi kusuru ya da ihmalinden doğan olay
• Makul önlemlerle aşılabilecek işletme veya personel sorunu

Yine de kesin yorum için sözleşme metni ve olayın kanıtları birlikte görülmeli. Özellikle ticari sözleşmelerde mücbir sebep maddesinin kapsamı sonucu değiştirebilir.

Mücbir sebep sayılabilecek olaylar hangi sigortalarda gündeme gelir?

Doğal afet veya başka bir olağanüstü olay yaşadığında teminat, yalnızca olayın büyüklüğüne göre belirlenmez. Poliçe türü ve seçtiğin teminatlar belirleyici rol oynar.

DASK ve konut sigortası

6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu ve Zorunlu Deprem Sigortası Genel Şartları kapsamında DASK, depremin doğrudan yol açtığı bina hasarları ile deprem sonucu oluşan yangın, patlama, tsunami ve yer kaymasının sigortalı binada oluşturduğu maddi zararları poliçe limiti içinde karşılar. Eşya, kira kaybı, alternatif konut gideri, bedensel zarar ve manevi tazminat DASK kapsamı dışında kalır.

Deprem riskine karşı zorunlu güvenceyi oluşturmak için DASK teklifi al. Eşya, bina ve deprem dışındaki yangın, sel, su baskını, fırtına gibi riskler için konut sigortası seçeneklerini karşılaştır. 

Kasko sigortası

Deprem, dolu, fırtına, heyelan, sel ve su baskını aracında ciddi hasara yol açabilir. Bu risklerin kapsamı ürün ve sigorta şirketine göre değişebilir. Bazı güvenceler ek teminatla poliçeye girer. Kasko sigortası tekliflerini incelerken doğal afet ile sel ve su baskını teminatlarını ayrı ayrı kontrol et. Muafiyet, servis seçimi, çekici hizmeti ve ikame araç koşullarını da gözden geçir.

Seyahat sağlık sigortası

Salgın, doğal afet veya resmî kısıtlama seyahat planını bozabilir. Seyahat sağlık poliçesinin ana odağı, yolculuk sırasında ortaya çıkan poliçe kapsamındaki acil sağlık giderleri olur. Seyahat iptali, gecikme, bagaj veya tahliye gibi güvenceler her üründe yer almaz. Seyahat sağlık sigortası teklifini seçerken gideceğin ülkeyi, seyahat tarihini, teminat limitini, salgın hükümlerini ve ek hizmetleri oku.

Mücbir sebep bağlantılı bir hasarda ne yapmalısın?

1. Önce güvenliğini sağla: Deprem, yangın veya sel sürerken eşya kurtarmaya çalışma. Gerekirse 112’yi ve ilgili acil yardım birimlerini ara.
2. Zararın büyümesini önle: Güvenli ve mümkün olduğu ölçüde suyu kes, aracı riskli alandan çıkar veya hasarlı bölgeye erişimi sınırla. Can güvenliğini tehlikeye atma.
3. Hasar ihbarını geciktirme: Poliçe numaran, olay tarihi, yer ve kısa olay anlatımıyla sigorta şirketine veya acentene ulaş.
4. Delilleri koru: Fotoğraf ve video çek, hasarlı eşyaların listesini hazırla, tanık bilgilerini not al. Acil müdahale dışında geniş çaplı onarıma ekspertiz öncesinde başlama.
5. Resmî belgeleri al: Olayın türüne göre itfaiye raporu, kolluk tutanağı, meteoroloji verisi, hastane belgesi, uçuş iptal kaydı veya yetkili kurum kararını sakla.
6. Masraf belgelerini sakla: Koruma, kurtarma, konaklama, çekici veya onarım için yaptığın harcamaların fatura ve makbuzlarını koru.
7. Poliçeyi madde madde kontrol et: Teminat adı, limit, muafiyet, müşterek sigorta, istisna, coğrafi kapsam ve bildirim şartlarını incele.
8. Yazılı yanıt iste: Eksik belge talebi veya ret kararı alırsan gerekçeyi ve dayanak gösterilen poliçe maddesini yazılı olarak talep et.